can
Umiejętności, pozwolenie i możliwość w teraźniejszości.
Użycie
Can to najbardziej zapracowany czasownik modalny w angielskim. Ma cztery różne zadania i tylko jedno z nich znamy dobrze ze szkoły.
Pierwsze i najbardziej oczywiste: umiejętność. I can swim. Potrafię coś zrobić — mam tę zdolność.
Drugie: pozwolenie. You can go now. Nie chodzi o umiejętność, tylko o zgodę. Ta sama forma, zupełnie inna rola.
Trzecie: ogólna możliwość, coś, co się czasem zdarza. It can get really cold here in January. Nie mówię o dziś — mówię, że tak bywa.
I czwarte, najczęstsze w rozmowie: prośba. Can you help me? Can I borrow your pen?
Zwróć uwagę, że po polsku wszystkie cztery brzmią jak „móc" albo „umieć" — dlatego nie czujemy, że to cztery osobne rzeczy. Angielski upycha je w jednym słowie i nikt się nie gubi, bo kontekst załatwia sprawę.
Konstrukcja
Wzór: can + czasownik w formie podstawowej. Bez to, bez -s, bez do.
Can jest identyczne dla wszystkich osób. I can go. She can go. They can go. Nie ma she cans ani to can.
Przeczenie: can't (w piśmie formalnym cannot, pisane łącznie). I can't come tonight.
Pytanie: can wskakuje na początek, bez żadnego do. Can you drive?
Can nie ma czasu przyszłego ani przeszłego. Nie istnieje will can ani canned. W przeszłości wchodzi could, w przyszłości be able to.
I could swim when I was five.
I'll be able to help you tomorrow.
Siła
Przy prośbach can jest najbardziej bezpośrednie z całej ekipy — i właśnie dlatego najczęstsze między znajomymi.
Ta sama prośba na trzech poziomach uprzejmości:
- Can you help me? — swobodnie, do kolegi.
- Could you help me? — grzeczniej, uniwersalnie.
- Would you mind helping me? — bardzo uprzejmie, do obcych.
Żadna z tych wersji nie jest błędna. Ale can rzucone do klienta albo do kogoś wyżej brzmi trochę jak wejście z buta. W mailu bezpieczniej sięgnąć po could.
Przy pozwoleniu jest podobnie: Can I come in? jest codzienne, May I come in? brzmi formalnie i trochę oficjalnie.
I jeszcze jedno, ważne przy zgadywaniu: can nie służy do przypuszczeń. „He can be tired" znaczy „bywa zmęczony", a nie „pewnie jest zmęczony". Do domysłów masz must, might i could.
Błędy i pułapki
Fundamentalny błąd to can z „to". Po can idzie goła forma podstawowa. Nie I can to swim, tylko I can swim.
Druga rzecz: próba odmieniania. Nie ma he cans, nie ma canned, nie ma will can. W przyszłości ratuje cię be able to: I'll be able to come.
Trzecia, czysto zapisowa: cannot pisze się łącznie. Nie can not, chyba że naprawdę chcesz podkreślić przeczenie.
I czwarta, subtelna: can przy zgadywaniu. Jeśli się czegoś domyślasz, can nie pasuje — ale jego przeczenie can't owszem. That can't be true.
Porównaj
Can miesza się głównie z trzema słowami.
can vs could — uprzejmość i czas. Can you open the window? jest swobodne, Could you open the window? grzeczniejsze. W przeszłości can w ogóle nie działa — tam zawsze could.
can vs may — rejestr przy pozwoleniu. Can I sit here? codziennie, May I sit here? formalnie.
can vs be able to — can wystarcza prawie zawsze. Be able to wchodzi tam, gdzie can nie ma formy: w przyszłości, po innym modalnym i w czasach złożonych. I've been able to fix it.